AI is overal. Je ziet het in het nieuws, op school, op het werk en op je telefoon. Kunstmatige intelligentie, zoals het voluit heet, is software die taken uitvoert waarvoor normaal gesproken menselijk denkvermogen nodig is. Denk aan taal begrijpen, teksten schrijven, afbeeldingen maken of patronen herkennen in grote hoeveelheden gegevens. Wat ooit klinkt als sciencefiction, is nu gewoon werkelijkheid voor miljoenen mensen.
Hoe kunstmatige intelligentie werkt
Een computerprogramma dat “leert” klinkt misschien ingewikkeld, maar het basisidee is best te begrijpen. Systemen voor machinaal leren worden getraind op enorme hoeveelheden bestaande informatie, zoals teksten, foto’s of geluiden. Door al die voorbeelden te analyseren, leren ze verbanden te herkennen. Een taalmodel dat miljarden zinnen heeft gelezen, weet na verloop van tijd welk woord logisch volgt op een ander woord. Zo kan het zinnen maken die kloppen en zelfs natuurlijk aanvoelen. Het systeem verzint niets in de menselijke betekenis van het woord, het combineert en berekent op basis van wat het eerder heeft gezien.
Wat generatieve AI precies doet
Een bijzondere vorm van kunstmatige intelligentie is de zogenoemde generatieve variant. Die maakt nieuwe content aan op basis van een opdracht of vraag van een gebruiker. Zo’n opdracht heet een prompt. Je typt bijvoorbeeld: “schrijf een kort gedicht over de lente” en het systeem produceert direct een tekst. Datzelfde principe werkt ook voor afbeeldingen, muziek of zelfs programmacode. Bekende voorbeelden zijn ChatGPT voor tekst en tools zoals Midjourney voor het maken van plaatjes. De uitvoer ziet er vaak indrukwekkend uit, maar het is goed om te weten dat deze systemen ook fouten maken of dingen verzinnen die niet kloppen. Dat wordt wel “hallucineren” genoemd in de wereld van AI.
Waar je het al tegenkomt in het dagelijks leven
Veel mensen gebruiken intelligente systemen zonder het te beseffen. De aanbevelingen op een streamingdienst, de manier waarop je e-mailprogramma spam filtert, de chatbot op een website van een webshop: het zijn allemaal toepassingen van dezelfde technologie. In het onderwijs helpt het leerlingen met uitleg op maat. In de zorg wordt het ingezet om foto’s van röntgenfoto’s te analyseren. Bij de overheid worden algoritmen gebruikt om grote hoeveelheden aanvragen te verwerken. De technologie bevindt zich niet meer alleen in laboratoria of techbedrijven, maar is verweven geraakt met alledaagse processen in vrijwel elke sector.
Wat je moet weten over privacy en risico’s
Aan het gebruik van slimme software kleven ook risico’s. De Autoriteit Persoonsgegevens waarschuwt dat generatieve systemen persoonsgegevens kunnen verwerken op manieren die niet altijd transparant zijn. Als jij een vraag stelt aan een chatbot, kan die tekst worden opgeslagen en gebruikt om het systeem verder te trainen. Dat roept vragen op over wie toegang heeft tot die gegevens. Daarnaast bestaat het gevaar van verkeerde informatie: een systeem dat een fout presenteert als een feit. Ook bestaat zorg over het gebruik voor misleiding, zoals het maken van nepfoto’s of nepmails. Gelukkig werken wetgevers in Europa aan regels, zoals de Europese AI-verordening, om risico’s in te perken en rechten van mensen te beschermen.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen een algoritme en AI?
Een algoritme is een reeks stappen die een computer volgt om een taak uit te voeren. Kunstmatige intelligentie maakt ook gebruik van algoritmen, maar voegt daar leren van gegevens aan toe. Een gewoon algoritme doet precies wat de programmeur heeft ingesteld. Een AI-systeem past zichzelf aan op basis van nieuwe informatie en kan daardoor taken uitvoeren waarvoor het niet uitdrukkelijk is geprogrammeerd.
Kan AI creatief zijn?
Systemen voor het genereren van content kunnen teksten, muziek en afbeeldingen produceren die creatief lijken. Ze combineren daarvoor patronen uit alles wat ze eerder hebben gezien. Of dat echte creativiteit is, wordt door wetenschappers en filosofen nog volop bediscussieerd. Het resultaat kan origineel aanvoelen, maar er zit geen bedoeling of gevoel achter zoals bij een mens.
Is het gebruik van AI op school toegestaan?
Scholen in Nederland maken eigen keuzes over het gebruik van AI-hulpmiddelen. Sommige scholen staan het toe als hulpmiddel bij het leren, andere scholen verbieden het bij opdrachten en toetsen. Het is verstandig om bij je eigen school na te vragen welke regels er gelden. Kennisnet biedt informatie en richtlijnen voor scholen die hier beleid over willen maken.
Worden mijn gegevens opgeslagen als ik een chatbot gebruik?
Dat hangt af van de dienst die je gebruikt. Veel AI-chatbots slaan gesprekken op om hun systemen te verbeteren. In de privacyinstellingen van een dienst kun je vaak zien welke gegevens worden bewaard en of je dat kunt uitschakelen. De Autoriteit Persoonsgegevens adviseert om geen gevoelige persoonlijke informatie te delen met AI-systemen.
